Afrim Spahiu

Afrim Spahiu (1951) është fotograf, drejtor fotografie, pedagog dhe kurator, me veprimtari të zhvilluar në Prishtinë dhe më gjerë. I lindur në Dibër më 3 maj 1951, për më shumë se pesë dekada ai ka punuar në fushën e fotografisë dhe filmit, duke zhvilluar një praktikë që lëviz mes imazhit statik dhe atij në lëvizje, mes krijimtarisë artistike dhe dokumentimit, si dhe mes krijimit të imazheve dhe përcjelljes së njohurive te brezat e tjerë.

Studimet i kreu në Akademinë e Teatrit, Filmit dhe Televizionit në Universitetin e Zagrebit, në klasën e profesorit Nikola Tanhofer, ku u specializua në kinematografi. Në vitin 1975 filloi punën si kinematograf në Radio Televizionin e Prishtinës. Një vit më vonë iu bashkua Kosovafilmit si drejtor fotografie, duke hyrë në një periudhë të rëndësishme të zhvillimit të kinematografisë kosovare dhe duke u bërë pjesë e një brezi kineastësh që kontribuuan në formësimin e gjuhës pamore të kësaj kinematografie.

Gjatë dekadave në vijim, Spahiu punoi si drejtor fotografie në më shumë se 25 filma artistikë, dokumentarë dhe produksione të tjera. Filmografia e tij përfshin 117, Gjurmët e bardha, Lepuri me pesë këmbë, Përroi vërshues, Proka, Kolonel Bunker, Lule të Kuqe Lule të Zeza, Trishtimi i Zonjës Shnajder, Anatema, Banka dhe Gomarët e Kufirit, ndër të tjera. Puna e tij e ka çuar në Kosovë, Shqipëri dhe në vende të tjera të rajonit, ku ka bashkëpunuar me regjisorë si Besim Sahatçiu, Ekrem Kryeziu, Isa Qosja, Kujtim Çashku dhe të tjerë. Filmi 117 u nderua me Grand Prix në Festivalin XXIV të Filmit Dokumentar dhe të Shkurtër në Beograd në vitin 1977, ndërsa Proka fitoi Grand Prix në Festivalin e Filmit të të Rinjve në Kanë. Puna e tij si drejtor fotografie në Kolonel Bunker, produksion i përbashkët Kosovë–Shqipëri–Francë–Poloni me regji të Kujtim Çashkut, u bë pjesë e një prej filmave më të njohur të kinematografisë shqiptare të viteve ’90.

Megjithatë, filmi është vetëm një pjesë e praktikës së Spahiut. Fotografia e ka shoqëruar që nga fillimet e tij dhe mbetet një nga shtyllat kryesore të punës së tij. Fotografitë e tij shtrihen nga imazhi artistik i kompozuar me kujdes te portreti, fotografia dokumentare, dokumentimi arkitektonik e kulturor, si dhe fotografitë e realizuara për botime, ekspozita dhe libra. Ai ka prezantuar ekspozita personale në Prishtinë, Dibër, Novi Sad, Lubjanë, Piran, Sarajevë, Pejë dhe Shkup, si dhe ka marrë pjesë në ekspozita kolektive dhe projekte ndërkombëtare të fotografisë në rajon.

Fotografitë e tij janë bërë gjithashtu pjesë e kujtesës pamore përmes së cilës janë dokumentuar dhe paraqitur Kosova dhe jeta e saj kulturore. Ndër vite, Spahiu ka realizuar fotografi për monografi dhe botime kushtuar artit, arkitekturës, institucioneve dhe trashëgimisë kulturore të Kosovës, ndër to Kosova, Biblioteka Kombëtare, Hani i Elezit, Arti Bashkëkohor i Kosovës, Agim Çavdarbasha dhe Kosova, botuar nga Akademia e Shkencave dhe e Arteve e Kosovës.

Marrëdhënia e Spahiut me fotografinë nuk është kufizuar vetëm te krijimi i imazheve. Një pjesë e rëndësishme e veprimtarisë së tij ka qenë krijimi i hapësirave ku fotografia mund të mësohet, diskutohet dhe prezantohet. Në vitet 2002–2005 themeloi dhe drejtoi Institutin e Fotografisë dhe Filmit “Gjon Mili” në Prishtinë, ku njëkohësisht ligjëroi. Përgjatë viteve ka dhënë mësim në fotografi analoge dhe dixhitale, kinematografi dhe fotogazetari në Fakultetin e Arteve në Prishtinë, Universitetin AAB, Universitetin Shtetëror të Tetovës, SHLP “Evolution” dhe institucione të tjera. Ka udhëhequr punëtori, ka marrë pjesë në diskutime publike, ka qenë anëtar dhe kryetar i jurive kombëtare e ndërkombëtare në fushën e filmit dhe arteve pamore, si dhe ka kuruar ekspozita të fotografëve nga Kosova dhe jashtë saj.

Ky ndërthurim mes praktikës artistike, mësimdhënies dhe angazhimit kulturor ka përcaktuar edhe rolin e tij në zhvillimin e fotografisë dhe filmit në Kosovë. Ai nuk ka qenë i përfshirë vetëm në krijimin e imazheve, por edhe në bisedat, institucionet dhe brezat që janë formuar rreth tyre.

Gjatë viteve 1998–1999, në periudhën e luftës në Kosovë, Spahiu u angazhua nga Caritas për të fotografuar në zonat e prekura nga lufta. Fotografitë dokumentuan shtëpitë e djegura dhe të shkatërruara dhe u përdorën për t’u përcjellë donatorëve evropianë përmasat e shkatërrimit. Në këtë periudhë, fotografia mori një përgjegjësi tjetër: kamera u bë një mënyrë për të dëshmuar, dokumentuar dhe komunikuar ngjarje që përndryshe mund të mbeteshin larg syrit të publikut.

Në të njëjtën kohë, fotografia e tij artistike i është rikthyer vazhdimisht dritës, formës, atmosferës dhe perceptimit. Qoftë kur punon me kamerën filmike në një sheshxhirim, fotografon një peizazh, një ndërtesë apo një person, apo kur ndërton një imazh si vepër më vete, Spahiu i qaset fotografisë përmes aktit të të parit. Puna e tij shpesh nis nga ajo që ndodhet drejtpërdrejt përpara kamerës, por më pas zhvendoset drejt diçkaje më pak të drejtpërdrejtë: një marrëdhënieje mes dritës, hijes, teksturës dhe hapësirës.

Praktika e tij është zhvilluar bashkë me teknologjitë e krijimit të imazhit — nga fotografia dhe filmi analog te proceset dixhitale dhe puna multimediale — pa e parë një medium si zëvendësim të tjetrit. Ekspozita e tij e fundit multimediale, Dritëshkrimi Estetik i Artistit Afrim Spahiu, e prezantuar në Suharekë në vitin 2026, vazhdon këtë angazhim me imazhin dhe me fotografinë si gjuhë artistike.

Gjatë karrierës së tij, Spahiu është nderuar me një sërë çmimesh për punën në fotografi dhe kinematografi, në festivale të filmit dhe fotografisë në ish-Jugosllavi, Kosovë dhe Shqipëri. Në vitin 2021, ai u nderua me Çmimin Kombëtar për Arritje Gjithëjetësore në Kinematografi nga Ministria e Kulturës e Kosovës.

Më shumë se një përmbledhje filmash, fotografish, ekspozitash dhe vitesh mësimdhënieje, puna e Afrim Spahiut ndjek një histori të veçantë të të parit. Karriera e tij është zhvilluar paralelisht me ndryshimet e mëdha që kanë përshkuar Kosovën dhe rajonin, ndërsa kamera e tij ka qenë e pranishme në shumë prej tyre — në sheshxhirime, në klasa, në galeri, në libra dhe, në momente të caktuara, në vende ku fotografimi nënkuptonte të dëshmoje.

Për Spahiun, fotografia dhe kinemaja mbeten ngushtë të lidhura: dy mënyra për të punuar me dritën, kohën dhe kujtesën, dhe dy mënyra për t’i dhënë formë asaj që është parë.